EMDR Terapisi Nedir, Hangi Durumlarda Uygulanır?

Zorlu bir yaşantının üzerinden uzun zaman geçmiş olsa bile ona ait bir görüntü, bir ses ya da bir koku kişiyi o güne geri götürebilir. Beden gerilir, nefes daralır, o anda hissedilen çaresizlik yeniden canlanır. EMDR, zihinde bu şekilde takılı kalmış anıların yarattığı rahatsızlığı azaltmayı amaçlayan, yapılandırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır.

Sürece başlamadan önce yöntemin nasıl ortaya çıktığını, seansların hangi aşamalarla ilerlediğini ve hangi durumlarda tercih edildiğini bilmek, kişinin kendini daha hazır hissetmesine yardımcı olur.

EMDR'nin Ortaya Çıkışı ve Temel Fikri

EMDR, İngilizce Eye Movement Desensitization and Reprocessing ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede “Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme” olarak karşılanır. Yöntem, 1980'lerin sonunda Francine Shapiro tarafından geliştirilmiştir.

Yaklaşımın temelinde yer alan Uyumsal Bilgi İşleme Modeline göre zihin, yaşanan deneyimleri işleyerek anlamlı bir bütünün parçası hâline getirme eğilimindedir. Çok yoğun ya da baş edilmesi güç bir olay sırasında bu doğal süreç aksayabilir. Böyle durumlarda anı; o ana ait görüntüler, duygular, beden duyumları ve “Güçsüzüm”, “Güvende değilim” gibi olumsuz inançlarla birlikte, ilk günkü tazeliğini koruyarak saklanır. Benzer bir uyaranla karşılaşıldığında aynı tepkilerin yeniden ortaya çıkması bundandır.

Çalışmanın amacı anıyı silmek değildir. Yaşanan olay hatırlanmaya devam eder; ancak anının taşıdığı duygusal yükün hafiflemesi ve kişinin kendisi hakkında daha gerçekçi, daha işlevsel bir inanca ulaşması hedeflenir.

İki Yönlü Uyarım Nedir?

Yöntemi diğer yaklaşımlardan ayıran en belirgin özellik iki yönlü uyarımdır. Danışan, çalışılan anıyı zihninde tutarken uzmanın yönlendirdiği sağa sola göz hareketlerini takip eder. Göz hareketleri yerine dizlere ya da ellere dönüşümlü olarak yapılan hafif dokunuşlar veya kulaklıktan sırayla gelen sesler de kullanılabilir.

Uyarımın nasıl etki gösterdiğine dair farklı açıklamalar bulunmaktadır. Öne çıkan görüşlerden biri, bir anıyı akılda tutarken aynı anda dikkat gerektiren bir uyarana odaklanmanın anının canlılığını ve duygusal yoğunluğunu azalttığı yönündedir. Mekanizmaya ilişkin tartışmalar sürse de uygulama, standart bir protokole bağlı olarak yürütülür.

Seans boyunca danışan bilinçlidir ve kontrol kendisindedir. EMDR bir hipnoz yöntemi değildir; danışan zorlandığı her an, önceden belirlenen bir işaretle çalışmayı durdurabilir. Anının tüm ayrıntılarıyla anlatılması da beklenmez.

Seanslar Hangi Aşamalarla İlerler?

Sekiz aşamadan oluşan bir protokol izlenir. Aşamaların süresi kişiye ve çalışılan konuya göre değişir; bazıları tek görüşmede tamamlanırken bazıları birkaç görüşmeye yayılabilir.

1. Öykü alma ve planlama: Yaşam öyküsü, güncel güçlükler ve çalışılacak anılar değerlendirilir.
2. Hazırlık: Yöntem ayrıntılı olarak anlatılır; zorlanıldığında kullanılabilecek sakinleşme ve güvenli yer çalışmaları öğretilir.
3. Değerlendirme: Hedef anıya ait görüntü, olumsuz inanç, ulaşılmak istenen olumlu inanç, duygu ve beden duyumu belirlenir. Rahatsızlık düzeyi 0 ile 10 arasında puanlanır.
4. Duyarsızlaştırma: Anı, iki yönlü uyarım setleriyle işlenir; her setin ardından zihinde neyin belirdiği kısaca paylaşılır.
5. Yerleştirme: Olumlu inancın güçlenmesi üzerinde çalışılır.
6. Beden taraması: Anıyla bağlantılı olarak bedende kalan bir gerginlik olup olmadığına bakılır.
7. Kapanış: Seans, danışan sakin ve dengede hissedecek biçimde sonlandırılır.
8. Yeniden değerlendirme: Bir sonraki görüşmede önceki çalışmanın etkileri gözden geçirilir ve plan buna göre sürdürülür.

İki görüşme arasında yeni anıların, rüyaların ya da duyguların belirmesi olağan karşılanır. Bu gözlemlerin not edilip bir sonraki görüşmede paylaşılması, sürecin planlanmasına katkı sağlar.

Hangi Durumlarda Uygulanır?

Travma ve travma sonrası stres, EMDR'nin bilimsel dayanağının en güçlü olduğu alandır. Dünya Sağlık Örgütü, 2013 yılında yayımladığı rehberde travma sonrası stres için EMDR'yi ve travma odaklı bilişsel davranışçı terapiyi önerilen yaklaşımlar arasında saymıştır.

Klinik uygulamada ise ayrıntılı bir değerlendirmenin ardından, rahatsız edici yaşantıların eşlik ettiği farklı güçlüklerde de kullanılabilmektedir:

• Kaza, doğal afet, saldırı ya da ani bir kayıp gibi sarsıcı olayların ardından süren rahatsızlık
• Çocukluk döneminden kalan ve bugünü etkilemeye devam eden zor yaşantılar
• Belirli bir olayla başlayan fobiler ve panik atakları
• Yas sürecinde zihne takılan, kayıpla ilgili anılar
• Geçmişteki aşağılanma ya da başarısızlık deneyimleriyle bağlantılı kaygı ve özgüven güçlükleri

Standart protokolde çalışma yalnızca geçmişe odaklanmaz. Geçmişteki yaşantıların yanı sıra bugün rahatsızlık yaratan tetikleyiciler ve gelecekte karşılaşılması beklenen zorlayıcı durumlar da ele alınır. Bu üç yönlü yapı, çalışmanın günlük yaşama yansımasını kolaylaştırmayı amaçlar.

EMDR Herkes İçin Uygun mu?

Uygunluk, ilk görüşmelerde yapılan ayrıntılı bir değerlendirmeyle belirlenir. Kişinin günlük yaşamında yeterince dengede olması, zorlandığında kullanabileceği baş etme becerilerine sahip olması ve güvenli bir yaşam ortamında bulunması bu değerlendirmenin temel ölçütleri arasındadır.

Süregiden bir şiddet ortamı, kişinin kendinden ya da çevresinden kopmuş hissettiği yoğun dissosiyatif belirtiler, kontrol edilemeyen madde kullanımı ya da ağır psikiyatrik belirtiler varsa anı işleme çalışmasına geçilmez; önce güvenlik ve istikrar üzerinde durulur. Bu durumlarda psikiyatri hekimiyle birlikte çalışmak gerekebilir. Kendine zarar verme düşünceleri ya da acil bir tehlike söz konusu olduğunda 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

Göz rahatsızlıkları, gebelik, nörolojik ya da kalple ilgili sağlık sorunları gibi durumların ilk görüşmede paylaşılması da çalışmanın güvenli biçimde planlanmasına yardımcı olur. Gerekli durumlarda göz hareketleri yerine dokunsal ya da işitsel uyarım tercih edilebilir.

Süreç Nasıl Başlar?

Bu alanda eğitim almış bir uzmanla yürütülen EMDR çalışmasında ilk görüşmeler öykü almaya, hedefleri birlikte belirlemeye ve danışanın kendini güvende hissedeceği bir çalışma düzeni oluşturmaya ayrılır. Seans sayısı, tek bir olayla mı yoksa uzun süreli ve tekrarlayan yaşantılarla mı çalışıldığına göre farklılık gösterir. Gerektiğinde EMDR, bilişsel davranışçı yaklaşımla birlikte bütüncül bir planın parçası olarak da yürütülebilir.

Online görüşmeler de uygun görüldüğünde bir seçenek olabilir; bu durumda iki yönlü uyarım, ekrandaki hareketin gözle izlenmesiyle ya da danışanın kendi uyguladığı dönüşümlü dokunuşlarla sağlanır. Görüşmelerin nasıl planlandığına dair ayrıntılar EMDR Terapisi sayfasında yer almaktadır.

Kendi durumunuz için EMDR'nin uygun olup olmadığını ilk görüşmede birlikte değerlendirmek isterseniz randevu talebi oluşturabilirsiniz.